Sondajın Tarihçesi ve Gelişimi
Sondajın ilk olarak nerede ve nasıl yapıldığı konusunda kayıtlı bilgiler bulunmamakla birlikte, tarihinin çok eskiye dayandığı kesindir. Geçmişte yapılan sondajcılık işlemleri, günümüzün modern sondajcılık tanımıyla uyuşmasa da amaçlar ve kullanılan yöntemlerden bazılarının benzer tarafları vardır.
M.Ö. 3000 yıllarında Mısırlıların taş çıkarmak amacıyla aşındırıcı
tozlar kullanarak sığ çukurlar açtıkları, M.Ö. 2000 yıllarında ise,
Çinlilerin tuzlu su çıkarmak amacı ile gerçek anlamda sondaj yaptıklarından
söz edilmektedir. Filistin Birşeba’daki kuyunun Hz. İbrahim tarafından M.Ö.
1500 yıllarında açıldığı yolunda kayıtlar vardır. M.Ö. 600 yılında Konfiçyus,
derinliği 100 metreye varan tuzlu su kuyularının açıldığını yazmış, Heredot
ise, M.Ö. 450 yıllarında asfalt, tuz ve petrol üretilen kuyuların varlığını
belirtmiştir.
Fransa’nın Artois kasabasında 1126 yılında açılan sondaj kuyusu,
Avrupa’da yapıldığı bilinen ilk kuyudur. Basınçlı akiferde açılan bu kuyunun
fışkırma özelliğine yörenin adına izafeten artezyen adı verilmiştir. 1200
yıllarında Çinlilerin Tibet ile Chungking arasında kalan bölgede açtıkları
kuyularda 500 - 1000 metreye varan derinliklere indikleri ve bu kuyularla
ilgili olarak düzenli sondaj raporları tuttukları saptanmıştır. Kullanılan
yöntemler ve donanımlar basit bir kaldıraç sistemi olup, bambu kamışlar uç
uca eklenerek sondaj dizisi olarak kullanılmıştır. Sondajın yapılması için
gereken enerji ise insan ve hayvan gücünden sağlanmıştır ancak hayvan gücü
kullanılarak yapıldığı bilinen ilk darbeli sondaj 1808 yılında Virginia’daki
bir tuz madeninde Raffner kardeşlerin 18 metre derinlikte yaptıkları sondaj
çalışmasıdır.1517 yılında Avrupa’da Leonardo da Vinci tarafından kullanılan,
bugünkü Rotary sondaj sistemine benzer ve elle döndürülen sistemle çok
sayıda sondaj kuyusu açılmıştır.
İlk petrol sondajının 1794 yılında Fransa’da Pechelbronn
yakınlarında açıldığı sanılmaktadır. Ancak ABD’de Pensilvanya’da 1859
yılında Albay Drake tarafından açılan kuyunun, ilk petrol kuyusu olduğu
kabul edilmektedir. Bu sondaj kuyusu darbeli yöntem ile açılmış ve
kullanılan sondaj donanımı ve yöntemi uzun yıllar standart olarak kalmıştır.
Sondajda buhar gücü ilk olarak ABD’de Billy Morris tarafından 1831’
de kullanılmıştır.
Kuru Sistem Döner Sondaj Donanımları ilk olarak 1828’de Italya’da -Larderello
jeotermal- alanında yapılan sondajlarda kullanılmıştır. Fransa’da 1841
yılında bu yöntemle 500 metre derinliğe inilmiştir. 1845’te kuru sistem terk
edilerek, Robert Beart tarafından Dolaşımlı Döner Sondaj Donanımları
uygulamaya konulmuştur.
İlk Elmaslı Karot Sondajı 1864’te, İsviçreli Mühendis Jean Rudolphe Leschot
tarafından İtalya-Fransa arasında açılmakta olan Mt Cenis tünelinde
kullanılmıştır.
1867’de de M.C. Bullok, Pensilvanya kömür havzasında ilk karotlu
sondaj kuyusunu açmıştır. Yine 1867’de dünyada ilk ücretli sondaj, ABD’de
Henry Kelly tarafından yapılmıştır.
İsveç’te
Dannemora maden sahasında 1886 yılında ilk elmaslı maden sondajı yapılmış,
aynı tarihte Craelius firması tarafından AB adlı ilk sondaj makinesi
piyasaya sürülmüştür.
1910 yılında, Nebraska’da su sondajları yapan H.C. Minnick isimli
sondajcı, kendisinin ürettiği diyaframlı bir pompayı kullanarak ilk defa
ters dolaşımlı döner sondajı uygulamıştır.
Helezon baskılı sondaj makinelerinin bulunuşu 1935 yılıdır. Bu
makineler Sullivan ve Boyles Bros. tarafından yapılmıştır. 2. Dünya
Savaşı’ndan birkaç yıl önce de hidrolik baskılı makineler üretilmeye
başlamıştır.
Günümüzde kullanılan sondaj teknikleri bu temeller üzerinde
geliştirilmiş ve son şeklini almıştır.
SONDAJ HAKKINDA GENEL BİLGİLER
Yeraltı suyu suyunu bir sondaj müdahalesiyle çıkarmak için,
zeminin durumuna göre iki ayrı teknik uygulanır.
1-ZEMİNİN SERT OLMAMASI DURUMUNDA
Ayrık malzeme olarak adlandırılan malzemeler sınıfına nebati
toprak, kil, kum, çakıl, blok girmekte olup bu tip malzemeler delme
esnasında dökülme çökme yapabilmektedir.
Bu birimlerdeki delme yöntemi değişik çaplarda uygulanmakta ve
ÇAMURLU ROTARY SONDAJ olarak adlandırılmaktadır.
Bahsi geçen bu jeolojik birimler içerisinde yapılacak olan sondajlar; kuyu yakınında açılan bir çukurda, kaldırma ve sıvama özelliği olan bentonit ve su esaslı özel bir çamur hazırlanarak bu karışımın delme esnasında kuyuya verilmesi, kuyuya verilen bu çamurun aşağıdan kırılarak alınan doğal malzeme ile birlikte çamur pompası yardımıyla yukarıya alınıp çamur çukurunda çökeltilerek tekrar kuyuya verilmesi şeklinde gerçekleştirilir.
Bu yöntemde yeraltı suyunun var olup olmadığı varsa hangi metrede çıkmış olabileceği hakkında bilgi verebilmek ancak sondaj işlemi tamamen sonuçlanıp inkişaf yani kuyudan verilen çamurun arıtılması temizlik işlemi yapılırken öğrenilebilir. Dolayısıyla sondaja başlanmadan açılacak kuyu metrajı hakkında kesin karar verilerek sondaja başlanmalıdır.
Yapım süresi uzun ve külfetli ve maliyeti yüksek bir iş olduğu unutulmamalıdır.
2- KAYA OLMASI DURUMUNDA
Kaya ortam denilen bu birimler, delme esnasında ve kuyu
borulaması bitinceye kadar kendisini tutabilen yıkılma, göçme, kayma
yapmayan malzemeler olarak nitelendirilebilir.
Bu birimlerdeki delme yöntemi değişik çaplarda uygulanmakta ve HAVALI
DARBELİ ROTARY olarak adlandırılmaktadır.
Bahsi geçen bu jeolojik birimler içerisinde yapılacak olan
sondajlar; kuyu yakınında variller içerisinde hazırlanan, kaldırma ve sıvama
özelliği olan özel sondaj köpüğünün, su ile karıştırılıp basınçlı hava ile
kuyuya verilmesi, kuyuya verilen bu köpüğün basınçlı hava yardımıyla kırıcı
tabanca ile kuyu içinden kırılarak alınan doğal malzeme ile birlikte kuyu
yüzeyine çıkarılıp deşarj edilmesi şeklinde gerçekleştirilir.
Bu yöntemde yeraltı suyuna hangi metrede ulaşıldığı ve
derinliklere göre su artışını anlama ve gelen jeolojik biçimlenme bilgisine
göre sondajı yönlendirme şansı vardır. Kuyuda su çıkmaması durumunda
borulama yapılmadan kuyuyu sonuçlandırma ve maliyeti düşürme imkânı vardır.
Yapım süresi kısa ve çamurlu sisteme göre daha az maliyetlidir.
Yukarıda genel çizgileri ile anlatılmaya çalışılan sondaj çalışmaları
görüleceği gibi yapan firmaya seçim hakkı tanımamaktadır. Yani zemin ve kaya
durumuna göre sondaj delgi yöntemi uygulanabilmektedir.
Doğru delgi yöntem seçimi işin yapılabilirliğinde en önemli
unsurdur. Jeolojik birime uymayan delgi yöntemi zaman ve para kaybı
yaratmaktadır.
Sondaj firması için yapılabilirliği mümkün jeolojik dizilimler aşağıya
çıkarılmıştır.
Delinecek alanın,
-Komple
ayrık malzeme olması
-Komple kaya olması
-Belli metrajda ayrık malzeme ve devamında kaya olması,
-Sorunlu ve zaman zaman yapımı mümkün olmayan dizilimler
-Belli metrajda ayrık malzeme, devamında kaya, sonrasında tekrar ayrık
malzeme olması
-Tekrarlanan ayrık malzeme, kaya durumu olması
-Delinen kaya içerisinde balçık çamur olması
Yukarıdaki bilgilendirme sondaj esnasında karşılaşılabilecek
durumlarda bazı değerlendirmelerin daha iyi yapılabilmesi için yapılmıştır.
Zira firmamız 10 yılı aşkın bir süredir sondaj ve pompa işi ile uğraşmakta
olup müşteri sondajcı firma arasında sorun doğurabilecek ana konuların bu
hususlar olduğunu tespit etmiştir.
Sondaj firmalarının su bulan değil öncelikle su sondaj kuyusu
imal eden firmalar olduğu bilinmelidir. Zira uygun koşullarda muntazam
yapılamamış bir sondaj kuyusunun yeraltında binlerce ton su olsa bile bir
işe yaramayacağı açıktır.
TÜRKİYE’NİN TOPRAK ve SU KAYNAKLARI
TOPRAK KAYNAKLARI ( milyon ha )
Türkiye'nin Yüzölçümü (İzdüşüm Alanı).......................................................... .77,95
© Copyright
2008. All rights reserved.
Contact: 
Telif Hakkı © 2008 Cetinweb tasarım
Tarım
Alanı........................................................................................................
28,05
Sulanabilir
Alan.................................................................................................25,75
Ekonomik Olarak Sulanabilir
Alan....................................................................8,50
Sulamaya Açılan Alan (1997 yılı başı brüt
alan)...............................................4,543
DSİ'ce işletmeye açılan alan( 1997 yılı başı net alan
).....................................2,072
SU KAYNAKLARI
Ortalama ( aritmetik ) Yıllık
Yağış..................................................................
642,6 mm
Türkiye'ye düşen ortalama yıllık yağış
miktarı...............................................501,0 km3
YERÜSTÜ SULARI
Yıllık yüzey akış
miktarı.................................................................................186,05
km3
Yıllık yüzey akış / Yağış
oranı........................................................................
...0,37
Yıllık tüketilebilir su
miktarı...........................................................................
.95,00 km3
Fiili yıllık
tüketim..........................................................................................
..29,55 km3
YERALTI SULARI
Yıllık çekilebilir yeraltı suyu
rezervi.................................................................12,3
km3
( Yıllık güvenilir verim)
DSİ'ce tahsis edilen yıllık
miktar....................................................................
8,8 km3
Fiili yıllık
tüketim...............................................................................................6,0
km3
TÜRKİYE'DEKİ 26 NEHİR HAVZASININ YILLIK ORTALAMA VERİMLERİ
|
Havza Adı |
Havza Numarası |
Ortalama yıllık akış (km3) |
Potansiyel oranı % |
(***)Ortalama yıllık verim (1/s/km2) |
|
Fırat Havzası (*) |
21 |
31.61 |
17.0 |
8.3 |
|
Dicle Havzası (**) |
26 |
21.33 |
11.5 |
13.1 |
|
Doğu Karadeniz Havzası |
22 |
14.90 |
8.0 |
19.5 |
|
Doğu Akdeniz Havzası |
17 |
11.07 |
6.0 |
15.6 |
|
Antalya Havzası |
09 |
11.06 |
5.9 |
24.2 |
|
Batı Karadeniz Havzası |
13 |
9.93 |
5.3 |
10.6 |
|
Batı Akdeniz Havzası |
08 |
8.93 |
4.8 |
12.4 |
|
Marmara Havzası |
02 |
8.33 |
4.5 |
11.0 |
|
Seyhan Havzası |
18 |
8.01 |
4.3 |
12.3 |
|
Ceyhan Havzası |
20 |
7.18 |
3.9 |
10.7 |
|
Kızılırmak Havzası |
15 |
6.48 |
3.5 |
2.6 |
|
Sakarya Havzası |
12 |
6.40 |
3.4 |
3.6 |
|
Çoruh Havzası |
23 |
6.30 |
3.4 |
10.1 |
|
Yeşilırmak Havzası |
14 |
5.80 |
3.1 |
5.1 |
|
Susurluk Havzası |
03 |
5.43 |
2.9 |
7.2 |
|
Aras Havzası |
24 |
4.62 |
2.5 |
5.3 |
|
Konya Kapalı Havzası |
16 |
4.52 |
2.4 |
2.1 |
|
Büyük Menderes Havzası |
07 |
3.03 |
1.6 |
3.9 |
|
Van Gölü Havzası |
25 |
2.59 |
1.3 |
5.0 |
|
Kuzey Ege Havzası |
04 |
2.09 |
1.1 |
7.4 |
|
Gediz Havzası |
05 |
1.95 |
1.1 |
3.6 |
|
Meriç - Ergene Havzası |
01 |
1.33 |
0.7 |
2.9 |
|
Küçük Menderes Havzası |
06 |
1.19 |
0.6 |
5.3 |
|
Asi Havzası |
19 |
1.17 |
0.6 |
3.4 |
|
Burdur Gölleri Havzası |
10 |
0.50 |
0.3 |
1.8 |
|
Akarçay Havzası |
11 |
0.49 |
0.3 |
1.9 |
|
TOPLAM |
|
186.05 |
100.0 |
|
(*) Fırat
nehri anakol yıllık akışı 30.25km3'dür.
(**) Dicle nehri anakol yıllık akışı 16.24km3'dür.
(***) Bu değerler havzaların en mansabındaki baz istasyon
akışlarından elde edilmiştir.
Kaynak: DSI Genel Müdürlüğü